Plovdiv

 

Plovdiv (Пловдив) là thành phố lớn thứ hai ở Bulgaria với dân số hơn 380.000 người, có lịch sử kéo dài gần 6000 năm. Đây là trung tâm hành chính của tỉnh Plovdiv ở miền nam Bulgaria với ba thành phố là Plovdiv, Maritsa và Rodopi.

Cách thủ đô Sofia khoảng 150km về phía đông nam, Plovdiv mê hoặc du khách ngay từ địa hình đặc biệt với con sông Maritsa nổi tiếng chảy ngang và bảy đồi đá hoa cương dốc đứng xung quanh, trong đó có ba ngọn đồi ở ngay trung tâm thành phố.

Thành phố được xây dựng trên địa bằng phẳng, xung quanh có sáu ngọn đồi nhỏ (tepeta). Cho đến thế kỷ hai mươi vẫn còn bảy đồi, nhưng vào những năm 30 ngọn đồi Markovo Tepe đã bị phá hủy vì việc khai thác lát đường. Tên lưu truyền phổ biến ở Plovdiv của các ngọn đồi còn lại là: Djendem Tepe, Bunardzik, Sahat Tepe, Tepe Nebet, Djambaz Tepe, Taxim Tepe. Ba ngọn đồi cuối cùng tạo thành Трихълмието (Ba ngọn đồi) ở trung tâm Plovdiv.

Plovdiv nhìn từ đồi Taksim, những năm 60 thế kỷ XX.

Plovdiv là một trong những thành phố cổ lâu đời nhất ở châu Âu, lịch sử của nó có lẽ còn xa xưa hơn ngay cả Rome hay Constantinople.

Thành phố khởi đầu từ cuối thế kỷ 7 và đầu thế kỷ 6 trước Công nguyên, trải qua nhiều triều đại khác nhau kéo dài hơn 8000 năm, với nhiều tên gọi khác nhau, từ “ngôi làng Nebettép” thời tiền sử đến Trimontium dưới đế chế La Mã hay Eymolpia vào thời Hi Lạp cổ đại trước khi tên Plovdiv xuất hiện lần đầu tiên vào thế kỷ 15.

Năm 342 trước Công nguyên thành phố bị vua Philip II của Macedonia, cha của Alexander Đại đế xâm chiếm, ông đã đổi tên thành phố là Philippopolis (Φιλιππούπολη). Sau đó người Trakia giành lại quyền kiểm soát và gọi TP là Pulpudeva (dịch từ Philippopolis). Năm 107 thành phố rơi vào tay đế chế La Mã và một lần nữa đổi tên thành  Trimontium (Thành phố trên ba ngọn đồi).

Từ một thị trấn pháo đài của người Thracia, Plovdiv trở thành một thành phố La Mã. Trước khi sáp nhập vào Bulgaria, Plovdiv nhiều lần rơi vào tay người Byzantine và Ottoman.

Trong thời kỳ La Mã, ngoài tên Trimontium, thành phố còn được gọi là Ulia, Flavia và Julia. Đây là thành phố đầu não lớn nhất của vùng Trakia La Mã vĩ đại, là nơi gặp nhau của một số tuyến đường chiến lược của Đế chế La Mã, trong đó đầu tiên và quan trọng nhất là Via Militaris, con đường quân sự chính trên bán đảo Balkan.

Người La Mã nhanh chóng nhận ra vị trí chiến lược quan trọng của Trimontium và thực hiện xây dựng trên quy mô lớn những con đường lát đá vững chắc. Họ cũng xây dựng những công trình công cộng, đền thờ, nhà tắm, sân vận động, nhà hát.

Với việc mở rộng, thành phố vượt ra ngoài ranh giới ba ngọn đồi và trải dài vào thung lũng. Các công sự cũ được xây dựng lại, bức tường thứ hai được dựng lên để bao bọc thành phố mở rộng. Trimontium có hệ thống cấp thoát nước khá hiện đại vào thời đó.

Vào cuối thế kỷ IV bắt đầu “thời kỳ Byzantine” trong lịch sử thành phố. Khoảng giữa thế kỷ VI người Xla-vơ đến thành phố. Họ chấp nhận tên Trakia của TP là Pulpudeva, nhưng gọi chệch đi như Puldin và Ploudin, từ đó bắt nguồn tên ngày nay là Plovdiv.

Có thể cho rằng, thành phố này còn có nhiều  di tích lịch sử hơn cả thủ đô Sofia, từ thành lũy Trakia đến nhà thờ Hồi giáo Ottoman.

Các di sản văn hóa pha trộn của Plovdiv là rất tuyệt vời đối với các nhiếp ảnh gia, những người yêu thích lịch sử cũng như khách du lịch.

Các di sản văn hóa pha trộn của Plovdiv là rất tuyệt vời đối với các nhiếp ảnh gia, những người yêu thích lịch sử cũng như khách du lịch. Bạn dễ dàng tìm thấy các dấu tích thời Trung cổ vẫn còn nguyên vẹn ở cổng phía đông Hisar Kapia.

Sau khi chinh phục Plovdiv vào năm 1364, đội quân Ottoman đã xây dựng những công trình mang phong cách phương Đông đặc trưng được bảo tồn nghiêm cẩn đến nay như tháp đồng hồ ở phía đồi Sahat…

Plovdiv, cảnh trung tâm “Куршум хан”, năm 1895 .

Đến thời Phục hưng, Plovdiv là một trung tâm kinh tế quan trọng. Số người giàu tăng nhanh và do từng ngang dọc châu Âu nên những cơ ngơi có ý tưởng thiết kế bay bổng được trang trí lộng lẫy đến từng chi tiết nhanh chóng xuất hiện và trở thành biểu tượng của khu phố cổ Plovdiv.

Một phế tích ở ngay trung tâm Plovdiv – Ảnh: panoramio

Hiện tại, phần lớn nhà cửa có từ thời Phục hưng vẫn được sử dụng như nhà ở. Một số khác được chuyển đổi thành bảo tàng hay phòng trưng bày nghệ thuật. Những ngôi nhà vẫn mang tên của người sở hữu đầu tiên.

Старият град: Пловдив по калдъръмите - Покривът на Пловдив

Покривът на Пловдив

Plovdiv còn là một trong số ít ỏi thành phố có hai nhà hát cổ đại, các phế tích tường thành bao quanh thành phố và các tháp Trung cổ, các nhà tắm công cộng thời Ottoman cùng các đền thờ Hồi giáo xưa cũ.

Tại quảng trường trung tâm, du khách có thể khám phá những phế tích của nhà hát cổ La Mã ngay trước mặt Khách sạn Trimontium Princess.

Khách sạn Trimontium Princess.

Trong cùng khu vực đó,  là Dzhumaya, hay là “Nhà thờ Hồi giáo ngày thứ sáu” có niên đại từ thế kỷ 14, vẫn mở cửa cho du khách tham quan bên trong.

Dzhumaya mosque (Nhà thờ Hồi giáo), thế kỷ 14.

Và trong số hơn 200 di tích cổ, những nơi phải đến của mọi du khách ở Plovdiv sẽ là những di sản quốc gia như:

* Nhà hát cổ đại xây dựng trong một hốc tự nhiên giữa hai ngọn đồi Taksim và Dzhambaz vào đầu thế kỷ thứ 2. Do độ vang âm thanh tốt nhờ kiến trúc đặc biệt và vIệc bảo tồn hoàn hảo đã giúp nơi này trở thành nơi biểu diễn mọi thể loại sân khấu và nhiều sự kiện văn hóa tầm cỡ. Ngày nay nhà hát vẫn được sử dụng cho các buổi hòa nhạc và các sự kiện công cộng khác, vì có thể chứa khoảng 5000 – 7000 khán giả. Trong nhà hát vẫn còn lưu giữ được một số bia đá có chữ khắc bằng tiếng Hy Lạp.

Nhà hát cổ La Mã tại Plovdiv.

Nhà hát được xây dựng trong thời kỳ cai trị của Hoàng đế La Mã Marcus Ulpius Trajan (53-117) tại vị trí đền thờ của nữ thần Bendis của Trakia. Đó là một trong những nhà hát cổ xưa được bảo quản tốt nhất trên thế giới.

Vào cuối thế kỷ thứ IV phần lớn nhà hát đã bị phá hủy – do hỏa hoạn hoặc động đất, nhưng nhờ được phục hồi, nó vẫn được bảo tồn dưới hình dạng hiện tại. Nhà hát được phát hiện trong quá trình khai quật khảo cổ của Bảo tàng khảo cổ Plovdiv tiến hành trong những năm 1968-1979.

Nhà hát cổ đại thường được biết đến một cách sai lệch là “Amphitheatre”, một loại công trình cổ khác. Bạn có thể dễ dàng đi bộ đến thăm nhà hát trên đường tham quan phố cổ.

Du khách xem biểu diễn nghệ thuật ở nhà hát cổ La Mã.

* Tổ hợp cổ đại kề bên quảng trường trung tâm có từ thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên. Đây là một khu phức hợp gồm các tòa nhà công cộng, một thư viện, một xưởng đúc tiền, một nhà biểu diễn sân khấu… trải rộng trên nhiều con đường.

Một nhà hát nhỏ thời La Mã ở khu vực tổ hợp cổ đại.

Biểu diễn nghệ thuật phục vụ du khách thường xuyên diễn ra tại nhà hát nhỏ thời La Mã ở khu vực tổ hợp cổ đại.

* Cầu cạn La Mã rộng 4,4m xây dựng trong thế kỷ thứ 2 và 3 có chức năng mang nước từ núi về thành phố có chiều dài 18km nay chỉ còn vài đoạn ở phía tây, do phần lớn bị đoàn quân Ottoman phá hủy khi chiếm đóng Plovdiv.

Phế tích còn lại của cầu cạn Philippopol – Ảnh: uni-plovdiv

* Sân vận động La Mã Trimontium dài 240m, rộng 50m có sức chứa ban đầu 30.000 người, nằm ngay dưới quảng trường Dzhumaya hiện đại, được xây dựng dựa trên cảm hứng kiến trúc Delphi ở Hi Lạp, là nơi các vận động viên và các đấu sĩ biểu diễn phục vụ du khách sau khi được sửa chữa vào năm 1981.

Một góc nhỏ sân vận động Trimontium nhìn từ trên quảng trường Dzhumaya – Ảnh: wiki

Từ phía trên quảng trường, bạn chỉ có thể nhìn thấy một phần nhỏ của sân. Phần còn lại nằm dưới các con đường và các tòa nhà.

Старият град: Пловдив по калдъръмите - Хисар капия Cổng Hisar Kapia (Хисар капия), một trong các cổng vào phố cổ ở Plovdiv.

Старият град: Пловдив по калдъръмите - Балабановата къща

Ngôi nhà Balabanov – Балабановата къща

Nhà của nhà thơ Lamartin nổi tiếng của Pháp, một điểm tham quan ở phố cổ Plovdiv – Ảnh: panoramio.

* Đừng quên điểm dừng Bảo tàng Dân tộc học, một công trình kiến trúc “barốc Bulgaria” với những vòng hoa trên nền xanh. Tại đây, bạn sẽ trở về quá khứ ngàn năm khi khám phá cuộc sống của người xưa…

Bảo tàng Dân tộc học, một kiến trúc đặc trưng “barốc Bulgaria”.

Phố cổ Plovdiv còn hút khách bằng những cửa hàng quà lưu niệm thủ công với giá phải chăng cùng hàng quán chất lượng nối tiếp nhau có thể khiến bạn quên cả đường về.

Старият град: Пловдив по калдъръмите - Заведенията и галериите

Các nhà hàng và các gallery

Старият град: Пловдив по калдъръмите - Червеното пони – галерия на открито

Red Pony – Triển lãm ngoài trời

Đài phun nước trung tâm.

Một con phố chính của Plovdiv đầy bóng mát, quán xá và du khách dạo bộ cả ngày lẫn đêm – Ảnh: panoramio.

Hội chợ triển lãm Plovdiv

***

ПЛОВДИВ – НАЙ-СТАРИЯТ ЖИВ ГРАД В ЕВРОПА И ЕДИН ОТ НАЙ-СТАРИТЕ В СВЕТА

Plovdiv – Thành phố cổ nhất Bulgaria

Dù hành trình khá vội vàng với nhiều kế hoạch nhưng chuyến đi Bulgaria của chúng tôi vẫn có những giờ thong thả ở Plovdiv. Đây là thành phố lâu đời bậc nhất châu Âu, lâu đời hơn cả Rome, Athens hay Constantinople.

Vốn nhiều hứng thú với lịch sử đầy biến động của bán đảo Balkan, cả nhóm bị Plovdiv dẫn dắt theo nhịp điệu chậm rãi ngay từ phút đầu tiên.

Những con đường sáu ngàn năm tuổi

Xe bus từ thủ đô Sofia đi Plovdiv không phải là chậm mà sao hành khách cứ thấy cảnh vật lâu thay đổi. Những vườn nho, ruộng lúa mì hay cánh đồng hướng dương tuy đẹp nhưng quá bạt ngàn, làng xóm thưa thớt hiếm hoi khiến thiên nhiên đôi lúc trở nên đơn điệu. Cũng phải thôi, Bulgaria đất nông nghiệp rộng lớn trù phú nhưng ít dân, đã vậy nông dân phần lớn đang muốn rời bỏ quê nhà đi tìm một cuộc sống sôi động hơn.

Từng lưu lại nhà một người quen ở đồng quê nước này, chúng tôi lúc đầu thì thích, sau đó có phần ngán cách mà họ tiêu khiển để quên ngày dài. Đó là những bữa ăn kéo lê thê từ 7 giờ tối đến 3, có khi là 4 giờ sáng hôm sau.

Thức ăn từng đĩa lớn dọn ra thơm phức, rượu rót đều đều, khói thuốc tỏa mù mịt. Đàn ông cũng như phụ nữ trò chuyện rôm rả, khiêu vũ say sưa đến tàn canh mà chẳng biết mệt. Trong khi chúng tôi chỉ đến 12 giờ là mắt mở không lên.


Con đường lát đá nhỏ chạy giữa các tòa nhà tuyệt đẹp

Cứ mặc định rằng ở những thành phố nhỏ của Bulgaria khái niệm thời gian chẳng quá quan trọng. Vì vậy mà chúng tôi đã phải ngạc nhiên khi thấy Plovdiv có khá nhiều cột đồng hồ cổ xưa, trong đó có cái tuổi đời lâu bậc nhất châu Âu mà vẫn chạy tốt đến bây giờ.
Plovdiv 300 ngàn dân êm đềm ngày nay thật ra đang nằm lọt thỏm giữa thành Philibe rộng lớn, đông đúc, náo nhiệt ngày xưa. Sự phồn hoa đã bắt đầu hình thành từ 6.000 năm trước.

Dưới thời Ottoman, Philibe là thành phố lớn nhất và giàu có nhất trong mười thành phố của đế chế – ngang ngửa với Istanbul. Trước đó nữa, dưới thời thống trị của La Mã và Hy Lạp, Philibe cũng nổi tiếng là đô thị quan trọng.

Không quan trọng sao được khi từ trước Công nguyên, người Thrace đã ra sức xây dựng thành quách này làm điểm trung chuyển lớn trên con đường từ Á sang Âu, từ Đông sang Tây và từ biển Đen sang biển Adriatic.

Nếu có dịp đi xuyên suốt Balkan, du khách sẽ thấy nhiều tàn tích từ chuỗi mười đô thị cổ huy hoàng của người Thrace – nhóm bộ tộc định cư ở Tây Bắc bán đảo này – ngày nay là một phần của Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ và Bulgaria.


Khu vực trung tâm ăn uống, mua sắm náo nhiệt nhất của Plovdiv

Không chỉ được “nể vì” nhờ tuổi tác, Plovdiv thu hút nhiều du khách yêu lịch sử bởi thành phố như một bảo tàng sống mở ra nhiều chương hồi của sử thi các nền văn minh. Từ mùi hương, cảnh vật, người dân, đường phố… tất cả đều có thể kéo người ta trở lại quá khứ.

Ngồi giữa ban công khi nắng đã nhạt, nhấp ly trà thơm pha kiểu Thổ Nhĩ Kỳ rồi nhìn ra những kiến trúc cổ trải dài đến ngút tầm mắt, nhiều người thấy mình rơi vào trạng thái phi thời gian.

Dù luôn tự nhắc mình rằng cuộc sống hiện đại vẫn đang diễn ra đằng sau bức tường các nhà thờ Chính thống giáo, Công giáo, Hồi giáo… nhưng cứ đặt chân lên những đoạn đường lát đá đã lên nước nhẵn bóng là tâm trí du khách lại lạc vào khúc phim lịch sử sống động cảnh giao thương, truyền giáo, tranh giành ảnh hưởng của các triều đại.

Hai bên đường, từ những dinh thự nhiều cửa sổ kiểu Ottoman hay một giếng nước cũ thời Byzantine đều nhắc người ta nhớ lại những thời kỳ vô cùng rực rỡ.


Nhà thờ kiến trúc đặc trưng Bulgary ở gần Plovdiv

Sáu ngọn đồi và phố bên sông

Plovdiv vốn được hình thành và mở rộng dần trên vùng đất có bảy quả đồi thoai thoải (nay chỉ còn sáu vì một ngọn đồi đã bị san phẳng cách đây chưa lâu). Uốn lượn giữa những ngọn đồi là dòng sông Maritsa mảnh mai màu xanh thẫm.

Đi qua cây cầu có mái che, chúng tôi cố kìm lòng trước các quầy hàng lưu niệm bày kín hàng thủ công đẹp mắt. Đồ thủ công mỹ nghệ phong cách Bulgaria, Nga, Thổ Nhĩ Kỳ tinh xảo sáng tạo lạ lùng.

Tuy nhiên kiến trúc cổ hai bên bờ sông có quá nhiều thứ phải nhìn ngắm trước khi mặt trời lặn. Dấu vết của đô thị Thrace vẫn còn trên đồi với các nền nhà và chân tường bên cạnh bậc thang rải sỏi.

Kiến trúc thường thấy trong phố cổ Plovdiv

Phố cổ thời Thổ Nhĩ Kỳ dọc theo thung lũng bảo tồn khá tốt các tòa dinh thự pha trộn nhiều phong cách kiến trúc. Không phải nhà nào cũng còn người ở nhưng vẻ hoang tàn chưa chạm đến được Plovdiv.
Hoa vẫn nở tràn trề, từng ô biệt thự nằm dọc phố dốc thoai thoải vẫn ngay ngắn, gọn gàng. Nhìn kỹ sẽ thấy các ngôi nhà tuy xây kiên cố nhưng cái đẹp luôn được đặt hàng đầu với hàng cột và lan can chạm khắc tinh xảo, khung cửa và hành lang được chăm chút, đó là chưa kể tượng, phù điêu trang trí sống động.


Một khúc sông Maritsa dưới nắng trưa

Trung tâm phố cổ khá tấp nập với khách sạn, quán ăn, quán cà phê… Lướt qua mặt tiền phố đông vui, chúng tôi dừng chân ở quảng trường Dzhumaya vốn là một đấu trường La Mã cổ đại.
Dzhumaya rộng lớn, nằm vắt giữa hai quả đồi, sức chứa lên đến 30 ngàn người. Dù bị đổ nát và chôn vùi khá nhiều nhưng phần sân và 14 tầng khán đài phía Bắc còn lại vẫn nguyên.

Di sản từ thời La Mã còn phải kể đến nhà hát có sức chứa 7 ngàn người ở gần đó. Nhà hát cũng có 14 tầng khán đài, sân trình diễn ba tầng được trang trí bằng những hàng cột, phù điêu và tượng tuyệt đẹp, vẻ xa hoa thời trước Công nguyên còn lưu giữ được nhờ lớp đá hoa cương trắng óng ánh.


Đứng từ nhà hát La Mã 2 ngàn năm tuổi nhìn xuống phố phường

Chúng tôi đi được một vòng tàm tạm quanh các di tích lớn thì mặt trời chỉ còn một mảnh rực đỏ phía sau ngọn đồi. Thành phố chợt mát dịu, những con đường lát đá rợp bóng cây trông tươi tỉnh trở lại. Từng vạt nắng loang dần trên bức tường cổ xưa.
Giờ này, các gia đình ở Plovdiv đang chuẩn bị cho bữa tối dài nhiều món, chúng tôi thì cố gắng đi thăm một bãi di vật lớn như bảo tàng lộ thiên. Rất nhiều phù điêu ngàn năm tuổi còn sắc nét phác họa lại từng mảng đời sống thời Thrace. Điều ngạc nhiên là những di vật quý giá ấy dù được bảo vệ sơ sài nhưng chẳng hề bị trộm cắp.

Người dân Plovdiv không cần phải mang vài món về nhà trưng bày làm gì. Bởi vì họ như vẫn còn ôm cả quá khứ trong tay.

NGỌC MINH/DNSGCT
.

Plovdiv: Đô thị cổ nhất châu Âu

Thành phố ấy già, già lắm. Kinh thành Vĩnh cửu, như Rome luôn được vinh danh, trẻ hơn nó rất nhiều. Những Athens, Carthage hay Constantinople cổ kính huy hoàng cũng chỉ xứng bậc đàn em. Phiên bản còn nhìn thấy được của thành Troy huyền thoại đã “sống” qua nhiều tầng lịch sử và đang thong dong bước vào tuổi 6000. Có lẽ chỉ riêng tuổi tác cũng đủ khiến Plovdiv đánh một dấu son lên hành trình Balkan, dù cơn no chán di sản đã chớm phát khi chúng tôi vừa tham quan quá nhiều thành quách đền đài còn ngổn ngang dấu tích văn hóa (Thesaloniki và Sofia) ngay trước khi tới đây.

Kỳ 15  Con đường di sản văn hóa

Trong bao nhiêu cách để chọn điểm đến cho một cuộc du hành, Lã Hoa thích được đến thăm những di sản văn hóa. Con đường này đã đưa chị qua Melaka, La Habana, Riviera Maya, Roma, Paris, Barcelona, Bruges, Bath, London, Warszawa, Krakow, Berlin, Salzburg, Dresden, Praha… Càng đi càng thấy những cảm nhận mơ hồ trở nên rõ nét hơn, khi được tận mắt thấy con người đã phá hoại rồi khôi phục, nâng niu gìn giữ rồi rũ bỏ lịch sử bằng nhiều cách rất khác nhau ra sao. Những bài viết về hành trình trên con đường di sản văn hóa này chỉ là những câu chuyện nhỏ, nhưng có thể là những bài học lớn mà ở Việt Nam ngày càng có nhiều người quan tâm: Công cuộc bảo tồn và khôi phục những di sản văn hóa trên thế giới.

Plovdiv: Đô thị cổ nhất châu Âu

Thời gian ở Balkan

Chuyến xe buýt từ thủ đô Sofia của Bulgaria chậm rãi bò tới Plovdiv, một địa danh khá quen thuộc trong lịch sử Hy Lạp với cái tên Philippopolis – sau khi Thrace nằm dưới quyền thống trị của Hy Lạp đầu thế kỷ thứ ba trước Công nguyên – hay trong văn chương Trung cổ và Phục hưng với cái tên Philibe dưới thời đế quốc Ottoman suốt hơn năm thế kỷ (1365 – 1878). Đây là thành phố lớn thứ hai Bulgaria (sau Sofia), và cũng là thành phố lớn thứ hai trong chuỗi mười đô thị cổ Thrace (sau Istanbul). Dù đã đọc rất nhiều về Thrace, những bộ tộc định cư ở Tây Bắc bán đảo Balkan – một phần của Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ và Bulgaria ngày nay – và về tầm quan trọng của những thành quách nằm trên con đường từ Bắc tới Nam Cựu lục địa – giữa Á và Âu, và từ Đông sang Tây – giữa biển Đen và biển Adriatic, nhưng chỉ khi thực sự rong ruổi trên những con đường Balkan mới có thể phần nào mường tượng được quá khứ oanh liệt và sầm uất của những đô thị này. Giữa việc đọc và đi có một khoảng cách khó đo đếm. Một nhà du hành người Thổ Nhĩ Kỳ sống vào thế kỷ 17 – Evlya Chelebi – từng ghi chép “Philibe là thành lớn nhất trong mười thành của (đế quốc) Thổ Nhĩ Kỳ và ngày một giàu lên trông thấy”. Plovdiv ngày nay – được báo giới mô tả như một trung tâm mafia mới (chỉ trong vòng 20 năm gần đây có tới 12 chủ tịch câu lạc bộ bóng đá Lokomotiv Plovdiv bị bắn chết) – có gì liên quan tới những dòng nhận định này?

Plovdiv: Đô thị cổ nhất châu Âu
Bên dòng Maritsa

Xe chạy vào đường lớn vừa lúc mặt trời ló rạng, hứa hẹn một buổi sáng trong trẻo. Theo nhịp lắc chậm chạp, dòng thời gian bỗng rẽ sang một nhánh khác, không còn mạch lạc đều đặn, mà lơ đãng trôi như cách một mẻ rượu nho được cất – Chẳng biết những giọt nồng hơi men sẽ ứa ra sau bao nhiêu giây/phút/giờ, hay bao nhiêu ngày/tháng/năm? Ở Balkan, thời gian có vẻ như chỉ được cảm nhận nhờ màu hoa, mùi cỏ, vị thơm mát của rau quả hay hương nồng nàn của rượu. Ngày hôm ấy như bao ngày khác, được ủ kỹ càng từ đêm, rồi bừng dậy trong những tia nắng đầu tiên vừa khẽ khàng len lỏi qua những vòm lá nho mỏng mảnh, rải đều trên những con đường lát đá vắng vẻ; chiếc xe kềnh càng lững thững đi như đang cuốc bộ, chẳng vội vàng gì. Rồi nắng đậm dần, rám màu trên những trái nho có vị chua chua chực chờ được hái và phơi, để cuối cùng đem theo cả nắng khi được gom và cất vào các thùng gỗ sồi. Xe vòng vèo thêm một lúc qua những cánh đồng vàng óng gốc rạ và hoa hướng dương đã héo gần hết. Mọi nhận thức rõ rệt về thời gian dần mất hẳn, không thể tập trung đếm được là xe đã chạy mấy tiếng đồng hồ. Tưởng chừng lâu lắm, nhưng khi chúng tôi tới bến trung tâm mới vào khoảng giữa trưa. Mặt trời đã lên cao nhưng thành phố vẫn mát dịu, những con đường vắng vẻ rợp bóng cây chạy dài theo những bức tường vàng nhạt và những song cửa màu nâu, vòng qua một chân đồi thấp thoáng tượng đài đứng im lìm.

Plovdiv: Đô thị cổ nhất châu Âu
Tượng đài người lính vệ quốc

Vào một trưa hè tháng Tám say nồng như thế, trong lòng không rõ phải chờ đợi điều gì. Chỉ biết đã qua mùa hoa hồng ở đây. Hoa hồng kịp nở và tàn úa hai tháng trước khi tôi đặt chân đến nơi bắt đầu những triền thung lũng quê hương của thứ tinh dầu hương liệu vừa dân dã vừa quyền quý. Có lẽ vì không có hoa để ngắm và cây cối quá xanh tươi nên con đường dài từ bến xe buýt trung tâm về tới căn hộ cho khách vãng lai thuê như ngắn lại, chúng tôi đến nơi sớm hơn giờ hẹn. Ngồi trước bậc thềm chờ chủ nhà tới mở cửa, nhấm nháp chai bia địa phương cho đỡ khát, là lập tức lơ mơ ngủ. Không rõ bằng cách nào có thể trò chuyện với bà hàng xóm mập mạp, tóc hạt dẻ búi gọn và váy áo chỉnh tề, đi qua ái ngại hay phân trần gì đó rất hiền lành bằng tiếng Bulgaria. Chai bia vừa cạn thì anh chủ nhà đỏm dáng nhang nhác Dianov trong phim “Trên từng cây số” cũng tới, may là anh nói tiếng Anh khá rành rẽ. Căn hộ được xây từ thời những năm 1970 hóa ra rất đẹp và tươm tất. Dù hoa hồng không đợi tôi, nhưng như để đền lại, Plovdiv đã dành cho tôi một căn phòng màu hồng nhung. Thế là chẳng kịp nhìn ngắm cảnh vật như tranh vẽ qua khung cửa, đã vội vùi mình trong chăn đệm đỏ thắm làm một giấc ngon lành.

Plovdiv: Đô thị cổ nhất châu Âu
Nhà trong khu phố cổ

Thức dậy vừa đúng bữa trưa lúc mặt trời bắt đầu ngả bóng, mùi trà pha kiểu Thổ Nhĩ Kỳ lan tỏa khắp hành lang chung cư làm tôi tỉnh ngủ hẳn. Đứng trong căn bếp nhỏ cạnh phòng khách ấm cúng kê chiếc bàn tròn phủ khăn ren đan tay và những chiếc ghế bọc da êm ái, đun nước pha trà, cắt bánh kẹp thịt trộn salad như ở nhà mình, bỗng thấy nơi này thật thân quen. Chỉ có thời gian là vẫn có vẻ gì đó kỳ lạ. Đã quá bốn giờ chiều mà trời vẫn oi bức. Vội vã bước ra cửa trước khi mặt trời lặn, cảm thấy từng khoảnh khắc trôi theo những vạt nắng dài không tắt trên những bức tường xưa cũ. Nghe nói ở Plovdiv có một trong những cột đồng hồ cổ xưa nhất Châu Âu, vẫn chạy cho tới tận bây giờ. Tôi đã gặp trên đường đi về khu phố cổ vài ba cột đồng hồ, nhưng không biết đâu là chiếc cổ nhất, và cũng chẳng kịp nghĩ xem vì sao ở một thành phố thưa dân (chỉ khoảng 340 ngàn người) lại có nhiều cột đồng hồ đến thế.

Plovdiv: Đô thị cổ nhất châu Âu

Dường như có một dòng thời gian khác tuôn chảy theo nhịp kim của những chiếc đồng hồ ấy, chạy qua những dòng sông rượu, sữa và mật no say tiệc tùng thâu đêm suốt sáng, qua tiếng kèn chiến thắng của ông hoàng Philip xứ Macedon, qua giấc mơ của đoàn quân thập tự chinh Thổ Nhĩ Kỳ, rồi lắng đọng lại tới ngày nay, trong tiếng chuông nhà thờ trầm mặc và tiếng nhạc ngân vang trên triền đồi khi hoàng hôn xuống. Bạn tôi bảo rằng đừng lạc lối trong những đống đất đá đổ nát, mà hãy lắng nghe xem nhịp sống hiện tại đang gợi nhớ điều gì sau những bức tường các nhà thờ Chính thống giáo, Công giáo, Hồi giáo, sau những ngôi nhà vừa có nhiều cửa sổ kiểu Ottoman vừa có những cổng vòm, mái hiên, bậc thang và lan can đậm chất La Mã. Trong một thành phố mà nhiều giai đoạn lịch sử cùng để lại dấu ấn, mỗi góc đường, mảnh sân, vòi nước đều có thể kể những câu chuyện khác nhau xảy ra vào khoảng thời gian từ thời Hy Lạp, La Mã, Byzantine, Ottoman đến cuộc giải phóng khỏi ách đô hộ của đế quốc Thổ cuối thế kỷ 19 hay những biến cố lịch sử suốt thế kỷ 20.

Plovdiv: Đô thị cổ nhất châu Âu

Khu phố cổ Plovdiv may mắn được gìn giữ từ khi chính phủ Bulgaria bắt đầu chiến dịch bảo tồn di sản nghiêm ngặt vào năm 1956, và có lẽ thành công lớn nhất của các cố gắng bảo tồn ở đây là việc giữ lại được hình ảnh nguyên bản của nhiều thời kỳ lịch sử trong một không gian hiện đại. Song có lẽ chính sự pha trộn của quá khứ và hiện tại lại là một trở ngại lớn cho danh hiệu di sản. Không may mắn như Hội An hay Warszawa, đến nay Plovdiv vẫn chỉ nằm trong danh sách dự kiến được phong di sản UNESCO.

Thành phố “bảy quả đồi”

Plovdiv hiện đại, rộng chỉ 102 cây số vuông, có vẻ nhỏ bé so với tầm vóc lịch sử của đô thị cổ nhất Châu Âu còn tồn tại tới nay, nằm lọt thỏm giữa bảy quả đồi trên đôi bờ dòng sông Maritsa mỏng mảnh có màu rêu đậm pha sắc tím thẫm của một loài hoa dại mà tôi không rõ tên. Trong bảy quả đồi, có một quả đã bị san phẳng mấy chục năm trước. Cây cầu có mái che nối hai bờ Đông và Tây Maritsa chật kín các gian ki-ốt bán đồ lưu niệm. Những món đồ thủ công Bulgaria chen lẫn hàng nhập khẩu từ Thổ Nhĩ Kỳ, Trung Quốc, Nga được trưng bày khá vui mắt.

Plovdiv: Đô thị cổ nhất châu Âu
Di tích đấu trường cổ

Trong cuộc dạo chơi vào buổi chiều muộn hôm ấy, qua những con phố nhỏ và dòng sông xâm xấp nước lên quả đồi phía Đông trong làn gió thung lũng mát mẻ, nhận thức về không gian và thời gian trở nên rành mạch hơn. Ánh chiều rọi màu vàng sánh kỳ ảo lên các nền nhà và chân tường còn sót lại của đô thị cổ Thrace trên đồi, lan tỏa khắp những bậc thang rải sỏi chen lẫn vào đất đá và cây cỏ, dải tường thành cũ nối vào những hàng rào sắt mới, cùng một chân tháp tròn như một miệng giếng xưa nằm ngay ven đường nhựa. Từ trên đỉnh đồi nhìn xuống là khu phố cổ nằm trong lòng thành phố mới với những tòa nhà hình hộp ngay ngắn, chen lẫn các tượng đài lịch sử và các công viên nhỏ. Bước chân bỗng thanh thoát nhẹ nhàng hơn, và chúng tôi đã leo lên quả đồi thứ hai có đài Tự do không khó khăn gì, trèo qua mấy trăm bậc thang dẫn lên tượng người lính vệ quốc cao sừng sững và bia tưởng niệm Thế chiến II trong tiếng nhạc réo rắt đâu đó. Trời tối dần nên không thể nhìn rõ các dòng chú thích nhỏ để tìm hiểu lai lịch của khu tượng đài. Lại thêm một lần tự hài lòng với sự thiếu thốn thông tin để thư thái tận hưởng không khí trong lành cùng nhiều du khách và dân địa phương đang dạo chơi, ngắm cảnh, chạy nhảy hay tụ tập đàn hát quanh đồi. Khung cảnh quá hiền hòa, và câu chuyện mafia kia thật sự chìm nghỉm dưới vóc dáng di sản lớn lao.

Plovdiv: Đô thị cổ nhất châu Âu
Những ngôi nhà với lối kiến trúc pha trộn giữa thời Ottoman và La Mã

Những tầng lịch sử ảo và thực

Sau một giấc ngủ dễ chịu, sáng hôm sau chúng tôi tiếp tục đi sâu vào khu phố cổ, bất chợt nhận ra một Plovdiv xưa rộng lớn và sâu thẳm. Có lẽ vẻ hài hòa khó tả giữa quá khứ và hiện tại đã làm cho thành phố lớn hơn diện tích thật của nó. Bắt đầu từ những ngôi nhà mang phong cách kiến trúc nhiều tầng văn hóa được xây cất rất kiên cố dọc theo những dốc phố thoai thoải, cửa sổ và hành lang mở về nhiều hướng, ở những độ cao khác nhau mà vẫn cân đối và vuông vức. Màu sắc các bức tường khá vui mắt nhưng không quá sặc sỡ, cột kèo và lan can chạm khắc tinh xảo làm nền cho những thềm nhà và khu vườn sống động. Song rất ít nhà mở cửa, nhiều căn bỏ trống đã lâu có gắn bảng “bán” hoặc “cho thuê”, vắng lặng như trong cổ tích. Chỉ có tượng và phù điêu dọc đường đi “cử động” trong nắng sớm, như từ những ngôi nhà kia vừa bước ra. Đi qua những boutique có mặt tiền cổ kính tới quảng trường Dzhumaya là gặp một tầng văn hóa nữa hiện ra từ lòng đất – đấu trường cổ được xây dựng từ thế kỷ thứ hai dưới thời hoàng đế La Mã Hadrian, dài khoảng 240m và rộng khoảng 50m có mặt tiền đặc trưng La Mã và mặt hậu hình cánh cung, sức chứa khoảng ba vạn khán giả, nằm giữa hai quả đồi Sahat và Taksim. Qua nhiều thế kỷ, phần lớn đấu trường đã bị nhiều tầng đất đá phủ lấp, giờ chỉ còn lộ thiên một phần nhỏ phía Bắc gồm sân và 14 tầng khán đài khá nguyên vẹn. Trên nền lát gạch của các con phố dẫn đến quảng trường Kamenitsa là vạch đánh dấu khuôn viên của toàn bộ đấu trường hiện nằm dưới đường và nhà. Lần theo vết tích rất tượng trưng ấy, như thấy các trận tranh tài thể thao vẫn còn diễn ra đâu đây, chứ không chỉ được ghi lại trên mặt các đồng xu cổ được bày bán trong các cửa hàng lưu niệm.

Plovdiv: Đô thị cổ nhất châu Âu
Tường thành trong khu phố cổ

Sự liên tưởng này không quá xa hiện thực, khi ở một di tích khác – nhà hát cổ đại cũng được xây vào cuối thế kỷ thứ hai dưới thời hoàng đế La Mã Trajan nằm trên đỉnh đèo giữa hai quả đồi Taksim và Dzhambaz – nhiều cuộc trình diễn nghệ thuật, nổi bật nhất là hòa nhạc Verdi và liên hoan nhã nhạc dân gian, vẫn được tổ chức hàng năm. Nhà hát cũng có 14 tầng khán đài, sân trình diễn ba tầng được trang trí bằng những hàng cột, phù điêu và tượng có sức chứa 7 ngàn người với âm thanh và ánh sáng từ những chiếc đèn chiếu cỡ lớn trong một không gian mở được mô tả là tuyệt mỹ và dường như không bị thời gian làm cũ mòn. Di sản không chỉ nằm im trong những vật thể vô tri. Vẻ đẹp văn hóa Thrace cổ xưa của những con người thiện chiến nhưng hiền lành và nổi tiếng yêu thơ ca nhạc họa đã ảnh hưởng sâu sắc lên văn hóa của những kẻ cai trị từ Hy Lạp, La Mã, Macedon và Ottoman, vẫn vang vọng tới ngày nay.

Plovdiv: Đô thị cổ nhất châu Âu
Bãi di chỉ trên đồi

Từ triền đồi nhà hát thả bộ xuống một góc khác của khu phố cổ, đi qua một nhà hát cổ nhỏ hơn để tới cổng thành phía Đông bên một bãi di vật lớn rải rác nhiều phù điêu còn sắc nét, thấy thành-phố-chưa–được–phong–di–sản này dù sao cũng may mắn. Thật khó tưởng tượng ở nước mình, kể cả Hội An, lại có những khu di tích mở, không hàng rào hay người gác, có thể nằm yên không suy suyển, và các di vật không bị lấy về làm của riêng. Gần đây nhất là vụ hàng rào sắt hơn trăm năm tuổi của khu di tích Bảo tàng Mỹ thuật Tp. Hồ Chí Minh – một tác phẩm kiến trúc độc đáo – và bức tượng Chiến thắng trong khuôn viên bảo tàng bị sập khi hàng chục tấn thép đổ vào. Đã là sự cố thì làm sao tránh được thiệt hại, nhưng sao những chuyện không may ấy lại liên tiếp xảy ra ở Việt Nam, chứ không phải ở một nơi như Plovdiv?

Plovdiv: Đô thị cổ nhất châu Âu
Plovdiv nhìn từ trên cao

Trách nhiệm thuộc về ai, để gìn giữ và bảo tồn các di sản, tránh cho chúng khỏi những tai ương vô tình hay cố ý? Liệu câu chuyện của chúng tôi, từ một thành phố rất nhỏ và rất già trên bán đảo Balkan, có lay động điều gì?

Plovdiv: Đô thị cổ nhất châu Âu

Bãi di vật Thrace trên quả đồi phía Đông

Pages: 1 2

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Free counters!

%d bloggers like this: