Martenitsa – biểu tượng đặc trưng Bulgaria nhất


Dân tộc Bulgaria truyền lại cho con cháu một báu vật vô cùng giá trị – martenitsa. Đó là một truyền thống hoàn toàn Bulgaria, được tạo ra như một biểu hiện tình yêu của con người đối với thiên nhiên, với cuộc sống và lao động. Mùng 1 tháng Ba là một ngày lễ được đón chờ với niềm vui và mong đợi. Vào ngày này, người lớn trẻ nhỏ đều đeo martenitsa – dấu hiệu của mùa xuân sắp tới, và trao nhau những lời chúc sức khỏe, trường thọ và hạnh phúc.

Bản thân Martenitsa là đồ trang trí mùa xuân tuyệt vời – một biểu tượng chứa đầy nội dung và ý nghĩa dân gian sâu sắc. Đeo martenitsa là phong tục cổ xưa, tràn đầy niềm vui và hy vọng của người Bulgaria. Là một điềm báo của mùa xuân, phong tục này đã giữ gìn qua hàng thế kỷ sức sống và vẻ đẹp của mình cho đến ngày nay và trường tồn mãi mãi.

MARTENITSA TẶNG ANH

Em làm tặng anh martenitsa màu trắng …
Lấy từ nước mắt … và từ ánh sáng …
một ít mầu xanh từ trời biếc tinh khôi …
gìn giữ anh khỏi tà ác mọi nơi.
Em tết thêm cả sợi tơ màu đỏ
với tình yêu giữ trong tim đó.

Em làm tặng anh martenitsa ngôi sao,
tắm trong tia nắng dịu dàng thanh cao …
ôm khoảnh khắc không sao quên được .
Dành cho anh đó … đến bên anh em trao …

Thơ: Tanhia Milcheva
Thanh Hằng dịch

Truyền thuyết kể rằng tại lễ tuyên thệ Iên ngôi vua của người Bulgaria Slavic cổ, khan Isperih (Asparuh) nhận được lời chúc mừng mùa xuân đầu tiên là một vòng dây bằng chỉ hai màu trắng và đỏ, được em gái của ông gửi qua chim én từ vùng Kubrats quê hương. Isperin vô cùng vui mừng và đeo nó lên ngực ông. Sau đó, ông ra lệnh cho tất cả thần dân đều đeo vòng chỉ trắng và đỏ – ở tay, trên cổ, trên cây, ở cửa ra vào … Chuyện này xảy ra vào ngày đầu tiên của tháng 3, và cho đến nay biểu tượng này được gọi là martenitsa. Như vậy, Khan Isperih là người đầu tiên mang lời chào đón mùa xuân martenitsa như dấu hiệu của cảm xúc thân ái đẹp đẽ.

Martenitsa có nguồn gốc từ thời Thracia. Những chiếc Martenitsa đầu tiên được làm từ những sợi len màu trắng và đỏ, đôi khi được buộc vào đồng tiền vàng hoặc bạc.

Dần dần chúng được tết từ len, sợi hay lụa với hai màu cơ bản là đỏ và trắng, tượng trưng cho mong muốn về sức khỏe, trường thọ và phồn thực. Màu trắng tượng trưng cho dương tính, sức mạnh và ánh sáng mặt trời, về sau do ảnh hưởng của Ki-tô giáo, màu trắng tượng trưng cho sự tinh khiết, màu đỏ là biểu tượng của phụ nữ, sức khỏe và sinh sản. Sự kết hợp đó nhắc nhở con người về vòng luân hồi vĩnh cửu giữa sự sống và cái chết, về sự cân bằng giữa điều thiện và cái ác, về hạnh phúc và nỗi buồn trong cuộc sống.

Các phong tục dân gian thời xưa ở Bulgaria gắn liền với tháng Ba và martenitsa cũng rất thú vị. Theo truyền thống, martenitsa được buộc vào cổ tay, cổ chân, đeo trên cổ, thắt lưng hoặc trên ngực áo bên trái cho cả người lớn và trẻ em, có khi buộc lên cả cổ các con vật nuôi trong nhà, treo lên cây cối trong vườn và xung quanh chỗ ở. Theo tín ngưỡng xưa, martitsa được đeo cho cừu và bê, ngựa con mới được sinh ra, mong muốn chúng nhanh nhẹn và khỏe mạnh, làm tăng hàng hóa, mang lại thành công cho chủ nhân của chúng.

Người ta tin rằng sức mạnh của martenitsa điều khiển các cơn bão và tìm đường đi của mặt trời, đánh thức mọi sinh vật. Vì vậy, vào ngày 1 tháng Ba vào lúc sáng sớm trước khi mặt trời mọc, người Bulgaria đã căng chiếc tạp dề màu đỏ, thắt lưng, sợi hoặc thảm đều màu đỏ trước nhà họ như một biểu tượng của sức khỏe, niềm vui và may mắn trong gia đình.

Người ta đeo Martenitsa trong khoảng 3, 9 hoặc 25 ngày. Thường họ đeo martenitsi cho đến khi nhìn thấy con chim mùa xuân đầu tiên (con cò, chim én, chim cu) có khi là con rắn hoặc cây cối nẩy lộc nở hoa.

Sau đó họ tháo martenitsi xuống và giấu chúng dưới hòn đá, treo lên trên cây ăn quả trong sân, ném xuống sông hoặc quăng lên mái nhà. Khá thú vị là những tiên đoán dân gian trong khi thực hiện nghi lễ này. Nếu đem giấu Martenitsa dưới hòn đá thì sau 10 ngày có thể lấy ra xem và dự đoán khả năng sinh sản của gia súc. Theo truyền thuyết của vùng Pirin, những con côn trùng còn dính vào martenitsa cho biết thành công của chăn nuôi gia súc. Họ cho rằng kiến bám vào Martenitsa nghĩa là sẽ có rất nhiều dê và cừu, bọ rùa nghĩa là nhiều gia súc, còn nhện là nhiều lừa. Cũng tượng tự như thế, bằng cách xem sự xuất hiện của các con côn trùng trên Martenitsa các cô gái đoán xem đường tình duyên của mình. Một số người khác ném martenitsa lên cây mận, táo hoặc trendafil để chúng đậu quả chín đỏ, ngon và khỏe mạnh. Có nơi họ thả martenitsa xuống sông, để nước chảy và làm trôi đi những điều rủi ro.

Những chiếc martenitsa đầu tiên dành cho người và gia súc đeo chỉ được làm bằng sợi chỉ trắng và đỏ xoắn vào nhau, mà không có bất kỳ phụ kiện nào. Màu đỏ của len được dân gian kết nối với những món quà của Bà Martha để được khỏe mạnh và bà luôn mỉm cười . Đó là biện pháp để ngăn ngừa bệnh tật – martenitsa chỉ mang lại sức khỏe, sức mạnh và điều tốt đẹp cho mọi người. Và những cây trong vườn được treo martenitsa để giữ chúng khỏi sương giá, để Marta không lừa dối chúng, không bị sâu bệnh, mà lớn nhanh và đậu hoa trái. Các sợi len màu trắng tượng trưng cho cuộc sống lâu dài.

Martenisa thường được những người phụ nữ Bulgaria tết bằng tay thành hình nơ hoặc hình búp bê “Pizo và Penda”. Pizo là bé trai, thường màu trắng, Penda là bé gái mặc váy màu đỏ.

Việc xây dựng biểu tượng mùa xuân Bulgaria độc đáo này được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, với mong muốn bảo tồn nghệ thuật dân gian và giữ gìn di sản dân tộc. Martenitsa bây giờ có một ý nghĩa mới. Nó được gửi như một lời chào mùa xuân với lời chúc cho những cảm xúc vui vẻ đến tất cả những người thân yêu và những người quen biết trên khắp đất nước, cũng như vượt ra khỏi biên giới – như một lời chào mùa xuân nồng nhiệt từ Bulgaria.

Martenitsa được đưa vào Danh sách đại diện di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO. Danh hiệu này được chia sẻ bởi Bulgaria, Romania, Moldova và Macedonia. Ở Romania và Moldova nó được gọi là mărţişor, còn ở Macedonia là martinka.

Мартеницата – най-българският символ

Нашият народ ни е завещал едно огромно богатство – мартеницата. Това е чисто българска традиция, създадена като израз на обичта на човека към природата, живота и труда. Първи март е празник, очакван с голяма радост и нетърпение. На този ден малки и големи се кичат с мартеници – знак на предстоящата пролет, и си разменят пожелания за здраве, дълголетие и щастие. Мартеницата сама по себе си е отлична пролетна украса – образен знак, наситен с дълбоко народно съдържание и значение. Накичването с мартеници е стар, изпълнен с радост и надежда наш обичай. Като предвестник на пролетта, той е запазил през вековете своята жизненост и красота, за да достигне до наши дни и пребъде за вечни времена.

Легенда разказва, че при провъзгласяването на Исперих (Аспарух) за кан на славянобългарите той получил на първа пролет като поздрав една китка, завързана с бял и червен конец, изпратена от сестра му по лястовица от бащините Кубратови палати. Исперих се зарадвал много и я завързал на гърдите си. След което издал заповед до целия си народ всеки да върже китка с бял и червен конец – на ръка, на глава, на дърво, на врата… Това се случило на първи март и затова оттогава досега този символ се нарича мартеница. Така кан Исперих пръв въвежда пролетния поздрав за благопожелание в знак на хубави приятелски чувства. И затова той се среща само у нас.

Интересни са обичаите, които в миналото у нас свързвали с месец март и с народната мартеница. Според някогашните поверия мартеници са се окачвали на агнета и телета, на кончета и ярета, родени през този период с пожелание да са пъргави и здрави, да се множи стоката, да носи сполука на своя стопанин.

За мартеницата хората вярвали, че силата й пропъжда бурите и открива пътя на слънцето, събуждайки всичко живо. Затова на 1 март рано сутринта преди изгрева на слънцето българите от едно време простирали пред домовете червени престилки, пояси, прежди или черги като символ за здраве, радост и добра сполука в семейството. Връзването на мартеницата носело благословията на стопанката: „Да има здраве по хората и добитъка, да бягат змии и гущери от хората, да има сполука и рогат добитък“.

Според народния обичай, бели и червени конци са връзвали на ръцете и на шията на децата, на косите и плитките на малките момичета – все с надежда да има здраве. Мартениците са се носели дотогава, докато се види първата пролетна птица – лястовица, щъркел, жерав, кукувица, или докато се срещне първото цъфнало овощно дръвче. На много места, съобразно местните традиции, свалената мартеница окачвали на цъфнало плодно дръвче, поставяли я под камък в градината или ливадата, хвърляли я в реката.

Интересни били народните гадания, правени при изпълнението на този ритуал. Поставяли бяло-червените украшения под камък и след 10 дни той се надигал, за да се види какво има под него. Ако са се настанили мравки – ще е богата годината, ако пък има по-едри насекоми – сполуката щяла да е при кравите и по-едрия добитък, ако няма нищо – годината ще е празна.

Други захвърляли мартениците на цъфнала слива, ябълка или трендафил, та да са червени, хубави и здрави. Трети ги пускали в реката, та по вода да им върви и всичко лошо да изтече.

Първите мартеници, предназначени за окачване на хората и добитъка, са били само от усукан бял и червен конец, без прибавки към него. Червеният цвят на вълната народът свързвал с даровете от баба Марта, за да е здрава и усмихната и самата тя. Това било средство за предпазване от болести – наричало се мартеницата да носи само здраве, сила и добрина на хората. А на овощните дръвчета я закачали да не хващат слана, да не ги излъже Марта, да не червясат, а да връзват и раждат плод. Бялата прежда на мартеницата пък символизирала дълъг живот.

Изработването на този уникален български пролетен символ се предавало от поколение на поколение, като стремежът бил да се опази изкуството на народа и да се отрази наследственото му богатство. Сега мартеницата е придобила ново значение. Тя се изпраща като пролетен поздрав с пожелание за радостни чувства до всички близки и познати в цялата страна, а също така и извън пределите на родината ни – като един сърдечен пролетен поздрав от България.

Uchiteli.bg

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Free counters!

%d bloggers like this: